کاوش موضوع تصوف

تصوف یا عرفان اسلامی، جریانی معنوی در دل اسلام است که بر تهذیب نفس، محبت الهی و سیر الی الله تمرکز دارد و از قرن دوم هجری با زاهدان اولیه‌ای چون حسن بصری (م. ۱۱۰ق) و رابعه عدویه (م. ۱۸۰ق) آغاز شد و در قرن سوم با شخصیت‌هایی مانند جنید بغدادی (م. ۲۹۸ق) و بایزید بسطامی (م. ۲۶۱ق) به نظام فکری منظمی تبدیل گردید. واژهٔ تصوف احتمالاً از «صوف» به معنای پشم گرفته شده و به جامهٔ ساده و زاهدانهٔ صوفیان اشاره دارد، هرچند برخی آن را به «صفاء» (پاکی دل) یا «اهل صفه» (اصحاب پیامبر که در مسجد مدینه زندگی زاهدانه داشتند) نسبت می‌دهند. این جریان در واکنش به دنیاگرایی امویان شکل گرفت و با تأکید بر زهد، توبه، توکل، معرفت و عشق الهی، به سرعت در جهان اسلام گسترش یافت و در قالب طریقت‌های منظم مانند قادریه (بنیان‌گذار عبدالقادر گیلانی، م. ۵۶۱ق)، نقشبندیه (بهاءالدین نقشبند، م. ۷۹۱ق)، چشتیه و مولویه (جلال‌الدین رومی، م. ۶۷۲ق) سازماندهی شد. در عصر طلایی تصوف (قرن سوم تا پنجم هجری)، آثار مهمی چون اللمع از ابونصر سراج، الرساله القشیریه از عبدالکریم قشیری و کشف المحجوب از علی هجویری اصول و آداب سلوک را مدون کردند، در حالی که شخصیت‌هایی مانند حلاج (م. ۳۰۹ق) با گفتار «انا الحق» و مفاهیمی چون فناء فی الله و بقاء بالله، عمق عرفانی این مسیر را نشان دادند. روش‌های سلوک در تصوف شامل ذکر مداوم، سماع (که در طریقت مولویه به رقص درویشان منجر شد)، خلوت، مراقبه و ریاضت است و هدف نهایی، رسیدن به وحدت وجود و محو شدن در ذات الهی است. تصوف تأثیر عمیقی بر فرهنگ اسلامی گذاشت؛ در شعر پارسی با آثار سنایی، عطار، مولانا و حافظ؛ در معماری با بناهایی چون گنبد سلطانیه و مساجد صوفیانه؛ و در موسیقی با سازهایی مانند نی و دف که نماد حالات عرفانی شدند. با این حال، این جریان همواره با نقدهایی از سوی فقهایی چون ابن جوزی و ابن تیمیه مواجه بوده که آن را به بدعت یا وهم متهم می‌کردند، و در عصر مدرن نیز جریان‌هایی مانند وهابیت آن را رد می‌کنند، هرچند تصوف همچنان به عنوان یکی از غنی‌ترین ابعاد معنوی اسلام، در جوامع مختلف زنده و پویا باقی مانده است. منابع اصلی این جریان شامل قرآن، سنت نبوی و تجربیات باطنی اولیاء است و آثار کلاسیک آن همچنان مرجع مطالعات عرفانی به‌شمار می‌روند.<ref>نصر، سید حسین. اسلام و چالش‌های مدرن. تهران: طرح نو، ۱۳۸۱.</ref><ref>شیمل، آنه‌ماری. ابعاد عرفانی اسلام. تهران: حکمت، ۱۳۷۵.</ref><ref>قشیری، عبدالکریم. الرساله القشیریه. تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴.</ref><ref>هجویری، علی. کشف المحجوب. تهران: طهوری، ۱۳۸۳.</ref><ref>نیکلسون، رینولد. تصوف اسلامی و رابطه انسان و خدا. تهران: اساطیر، ۱۳۷۰.</ref>... بیشتر در ویکی پدیا